Lodewijk van Oord, Staat van verbeelding

Aan het einde van zijn fascinerende boek schrijft historicus Lodewijk van Oord: “De politieke werkelijkheid van alledag kan beklemmend en uitzichtloos overkomen. Maar de historische realiteit is anders. De meeste politieke ideologieën gaan maar een paar generaties mee. Ondanks alle inspanningen het zionistische vuur brandende te houden zal op den duur ook het Joods nationalisme zijn uiterste houdbaarheidsdatum bereiken” (p. 420).

In Staat van verbeelding neemt Van Oord, die jarenlang de geschiedenis van het Midden-Oosten doceerde en het land meermalen bezocht, op een bijzondere reis. Leidend voor zijn boek zijn niet zozeer de historische gebeurtenissen an sich, maar meer het verhaal dat daaromheen wordt verteld, de mythen en gevleugelde woorden die de verbeelding aanjagen die zo’n sterke invloed heeft gehad op hoe de geschiedenis wordt gelezen en ervaren.

Zijn reis begint in Massada, de rots waarop het heroïsche verzet van de laatste Joodse opstandelingen tegen het Romeinse Rijk wordt geëerd. Historisch onderzoek heeft aangetoond dat het hier om een mythe gaat, zorgvuldig geconserveerd voor hedendaags gebruik. Jonge rekruten in het Israëlische leger gaan hier verplicht op bezoek om ‘van de geschiedenis te leren’.
Aan Palestijnse kant zijn er ook dergelijke mythen, zoals het verhaal van het ‘Weense telegram’. Na het eerste zionistische congres van Theodor Herzl in 1897 zouden twee Weense rabbijnen op inspectiereis naar Palestina zijn gezonden. Zij rapporteerden: ‘De bruid (lees: het land) is prachtig, maar ze is getrouwd met een andere man (lees: de Palestijnen)’. Een mooi verhaal, maar ook niet meer dan dat.

Je zou dit weer als een reactie kunnen zien op de fameuze uitspraak, voor het eerst gedaan door de Schotse dominee Alexander Keith over de Joden en het land, die sprak van ‘een volk zonder land en een land zonder volk’. Keith was er nota bene zelf geweest, in de eerste helft van de 19e eeuw, maar zijn koloniale blik verhinderde hem kennelijk de realiteit van de Arabische bewoning van het land waar te nemen.

Zo zijn er meer voorbeelden van bewuste zelfverblinding in dit boek te vinden. Hoe creatief is de menselijke verbeelding om de werkelijkheid te verdraaien.
In het jaar van de stichting van de Joodse staat, 1948, schreef een Amerikaanse reporter dat je medelijden zou krijgen met de Joodse nieuwkomers die de huizen van de verdreven Palestijnse boeren innamen. “Het was voor hen niet gemakkelijk, constateerde hij, om te moeten wonen in een huis dat niet van hen was of sinaasappels te oogsten die eerst nog liefdevol door anderen waren geplant en verzorgd” (p. 252).
Het meest groteske voorbeeld van een dergelijke retoriek van de omkering komt van Golda Meïr (premier van Israël van 1969 tot 1974), die enerzijds beweerde dat er geen Palestijns volk bestond, maar desalniettemin “schreef dat het moeilijk was de Palestijnen te vergeven ‘voor het feit dat ze ons gedwongen hebben hun kinderen te doden'” (p. 338).
Noemen ze dat geen gotspe?

Het hele idee van een Joodse staat is ontsproten aan de verbeelding van Theodor Herzl. In zijn eigen tijd werd hij als een fantast gezien. De overgrote meerderheid van de Joden verwierp zijn fantasie van een eigen Joodse staat. Maar met zijn congres, waarvan het volgens Van Oord belangrijk was dát het plaatsvond en niet zozeer om wat daar werd besproken, ontwikkelde Herzl een “methode die in de loop der jaren zou uitgroeien tot een leidende doctrine van de zionistische beweging en de staat Israël. Deze doctrine stelt dat je doelen niet bereikt door te onderhandelen, maar door de werkelijkheid die je nastreeft simpelweg te creëren. Zo stel je je tegenstanders voor voldongen feiten en is de verwezenlijking van je idealen een stap dichterbij gekomen” (p. 67).

Kritiek op het zionisme werd door de jaren heen stelselmatig genegeerd. Prominente critici zoals Hannah Arendt, Judah Magnes en Martin Buber in de tijd van de stichting van de staat, vingen bot. Inmiddels lijkt elke kritische stem binnen de Israëlische politiek verdwenen en is de militarisering van de staat bijna totaal geworden onder de coalitie van Netanyahu, Smotrich en Ben-Gvir.
Kritiek op het zionisme wordt geframed als antisemitisme. De mythe van de blijvende vijandschap van Amalek wordt tot op de dag van vandaag ingezet, door Netanyahu bijvoorbeeld direct na de aanslag van 7 oktober (p. 218). Het verhaal van het slachtofferschap wordt telkens gevoed, waarbij het evident is dat de Palestijnen daarvoor inmiddels meer recht van spreken hebben.

In het boek komt natuurlijk ook een groot deel van de historische gebeurtenissen voorbij. Het zijn feiten die inmiddels breed bekend zijn, ook door het werk van de New Historians, kritische historici aan Israëlische kant. Of moet je zeggen, breed bekend kunnen zijn. Want de ontkenning en verdraaiing is machtig.
De geschiedenis van de Naqba, de vernietiging van Palestijnse dorpen en gemeenschappen, de verdrijving van de talloze vluchtelingen, het is vaak letterlijk aan het zicht onttrokken. Yad Vashem, het bekende Holocaustmuseum, is gebouwd op de plaats van een geannexeerd Palestijns dorp, met uitzicht op de plek waar ooit het dorp Deir Yassin lag dat in 1948 is uitgemoord en vernietigd. Maar dat wordt zorgvuldig verzwegen (p. 401vv).

Het boek van Van Oord leest vlot. Hij is als verteller nadrukkelijk in beeld, maar dat maakt het levendig en neemt je als lezer mee in zijn verhaal. De persoonlijke ontmoetingen waar hij over vertelt, kleuren het verhaal en maken het ongemak – aan beide zijden – soms pijnlijk voelbaar. Ook mooi is hoe hij aandacht besteed aan de literaire en poëtische verbeeldingen (met op p. 260 zelfs een verhulde referentie aan onze eigen dichter Kopland!).

Als historicus waagt hij zich niet aan voorspellingen of aan suggesties voor oplossingen. Misschien zit het in de slotopmerking, hierboven aan het begin geciteerd.
De geschiedenis bewijst keer op keer dat niets voor eeuwig is. Er zijn voorbeelden te over van onverwachte wendingen, zoals de val van de Muur of het einde van de apartheid.
Misschien dat een nieuwe generaties, aan beide kanten, het slachtofferschap achter zich weet te laten en de verbeeldingskracht ontwikkelt om andere, betere, verhalen te vertellen.

Lodewijk van Oord, Staat van verbeelding. Een historische reis door Palestina-Israël, Uitgeverij Querido Amsterdam 2026, 469 pag, €32,99

Klik HIER voor een uitgebreid interview met de auteur.

Schrijf een reactie

Laat een reactie achter

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *