Priesters van de schepping is een bundel artikelen van de Grieks-orthodoxe theoloog Ionannis Zizioulas (1931- 2023) over theologische ecologie. Zizioulas doceerde aan enkele Britse universiteiten. Daarnaast was hij een vooraanstaand figuur in de oecumenische gemeenschap, waarin hij opviel door zijn openheid en bereidheid tot dialoog, met andere denominaties maar ook met de wetenschap. Waar andere orthodoxe leiders nogal eens terugvallen in een defensieve vijandigheid ten opzichte van de (westerse) wereld, toonde Zizioulas een open houding, trouw aan zijn traditie en tegelijk ontvankelijk voor de actuele uitdagingen, zoals de milieuproblematiek. Hij was op uitnodiging van Paus Franciscus aanwezig bij de presentatie van diens milieu-encycliek Laudato Si (2015).
Zizioulas levert vanuit de orthodoxe traditie een eigen bijdrage aan de theologische ecologie. Volgens hem is de milieucrisis in de kern een geestelijk probleem. De mens heeft zichzelf losgemaakt van de schepping waar hij een onderdeel van is en zichzelf tot centrum daarvan gemaakt. Alles wordt aan zijn wensen en begeerte ondergeschikt. De aarde is voor de mens een bron voor grenzeloze exploitatie. In wezen is het volgens Zizioulas bij Plato al misgegaan, die het materiële diskwalificeerde ten opzichte van het geestelijke. Sinds Descartes en de opkomst van het wetenschappelijk rationalisme is het helemaal uit de rails gelopen. De mens werd gescheiden van zijn natuurlijke omgeving en ging optreden als ‘meester en bezitter van de natuur’, naar de befaamde uitdrukking van Descartes.
Deze analyse is niet nieuw. Het leidt tot de bekende ecologische kritiek op het antropocentrisme. Nu is het bijzondere van Zizioulas’ orthodoxe ecologie, dat hij op een eigen manier de mens juist centraal stelt. Want de mens heeft in zijn theologie een bijzondere roeping, nl. een priesterlijke rol te vervullen. Aan de mens is de opdracht gegeven om de schepping te herstellen, door de eenheid tussen God, schepping en mens te bevestigen.
Volgens de orthodoxie vormt de mensheid de schakel tussen God en de materiële wereld “door als het ware in een ‘microkosmos’ de hele materiële schepping te belichamen en haar te verenigen met God” (p. 87). Dit gebeurt prototypisch in het monastieke leven en vooral in de dagelijkse viering van de eucharistie. Brood en wijn als materiële elementen worden als offer teruggegeven aan de Scheppende God. Ze zijn niet slechts een verwijzing naar onze eenheid en bestemming in God, maar daar al een concrete belichaming van.
Mensen dienen dus ‘priesters van de schepping’ te zijn. Theologisch op verhoogde toon spreekt Zizioulas over de eucharistie. In het licht van de eucharistie wordt de mens “verenigd met God en vergoddelijkt”. Volgens hem “biedt de eucharistie de wereld geen systeem van morele voorschriften, maar een getransfigureerde en geheiligde samenleving – een zuurdesem die heel de schepping zal leiden door een heiligende aanwezigheid, en niet door dwang van morele geboden. Deze getuigende aanwezigheid smeedt geen ondragelijke ketenen, maar nodigt uit tot de vrijheid van de kinderen van God, tot een gemeenschap met God die een nieuwe geboorte voortbrengt” (p. 143).
Zizioulas is allergisch voor een moralisering van de theologische ecologie, zie ook het citaat hierboven. Voor hem is het ethos belangrijker dan de ethiek. Het gaat hem om een andere grondhouding, die diep geworteld is in de orthodoxe theologie. Daarin heeft de mens een bijzondere rol: “De mens is de priester van de schepping in de zin dat de materiële wereld die hij in zijn handen neemt getransformeerd wordt in iets beters dan het van nature is (…) In de eucharistie bieden we God niet simpelweg graan of tarwe of druiven aan, maar brood en wijn – dat wil zeggen, natuurlijke elementen ontwikkeld en getransformeerd door menselijke arbeid, in onze eigen handen. Ecologie is niet bescherming, maar ontwikkeling. Het model van de priester is in deze zin veel suggestiever en rijker dan het model van de rentmeester. Het brengt ons echter niet terug bij het model van de eigenaar (…) maar bij God tot wie de natuur wordt teruggebracht in een daad van dankzegging” (154).
Dit boek biedt een welkome uitbreiding van het scala aan theologisch ecologische perspectieven. De centrale boodschap komt in alle artikelen naar voren, soms met zo weinig variatie dat het op een herhaling van zetten lijkt. Als lezer heb je op een gegeven moment het punt dat hij wil maken wel door.
De orthodoxe insteek zal niet iedereen overtuigen. Het helpt wel om de eigen rol van de mens in de ecologische crisis met wat meer evenwicht te benaderen. Waar de terechte kritiek op het antropocentrisme kan leiden tot een volledige uitwissing van de mens, krijgt deze bij Zizioulas een eigen onmisbare priesterlijke taak toebedeeld. Dienend en bemiddelend.
Ioannis Zizioulas, Priesters van de schepping. Een groene theologie van eerbied, Skandalon Middelburg 2025, 240 pag., € 27,99