Bij ons net buiten het dorp, staat een perceel aardappelen.
En ik kan u zeggen: de aardappelen staan er goed bij dit jaar. Groeizaam weer.
Nu is er iets opmerkelijks, want in dat veld aardappelen staat één maisplant, die steekt er fier bovenuit. Je vraagt je af hoe die ene maïsplant daar terecht is gekomen, zeker met de precisielandbouw van tegenwoordig. Is er toch een zaadje weggewaaid? Of door een vogel verspreid? Of komt het dat op dit aardappelperceel vorig jaar nog mais stond? Dat zal het wel zijn…
Vanmorgen gaat het over de gelijkenis van de zaaier.
En in Jezus’ tijd gebeurde dat nog met de hand. Breeduit zaait de zaaier het zaad over de akker.
We hebben er wel een beeld bij.
Valt het zaad in goede aarde? Of komt het terecht op de weg, of in schrale grond waar het maar even opkomt maar niet doorzet? Komt het terecht tussen de dorens en distels die het verstikken?
Tja, als je met de hand zaait kan dat gebeuren. Maar zouden de boeren toen ook niet al zo precies mogelijk hun zaad hebben gezaaid? Het is te kostbaar om zomaar op de rotsen te verspillen. Zaaien is een verantwoordelijk werk.
De gelijkenis is bekend en spreekt meteen aan.
En de uitleg lijkt ook niet zo moeilijk te zijn.
De zaaier, dat is de Here Jezus zelf, die het zaad verspreidt.
Het zaad, dat is de boodschap van het Koninkrijk, Gods liefde voor alle mensen. Met brede gebaren gestrooid uit Gods hand.
En de bodem, tja, dan gaat het over de vraag of het woord van het koninkrijk vruchtbare bodem vindt, waarin het kan kiemen en wortelen en opgroeien en vrucht dragen. Dat gaat dan over ons, als het goed is. Zorg dat je zelf goede grond bent, is dan de boodschap of moraal.
Nu is het opvallend dat bij deze gelijkenis, die toch niet zo moeilijk lijkt, Jezus zelf ook nog eens de uitleg geeft. Dat is eigenlijk alleen met de gelijkenissen van het zaad het geval. Bij alle andere gelijkenissen geldt dat je zelf mag bedenken wat de betekenis is.
Als Jezus het zelf uitlegt, dan kan er toch helemaal geen misverstand bestaan over wat deze gelijkenis ons te zeggen heeft?
Dat zou je denken.
Toch is er misschien nog wel iets meer over te zeggen.
We gaan het niet onnodig ingewikkeld maken, maar de ervaring is, dat als je er wat langer bij stilstaat en zorgvuldig kijkt, het vaak minder eenvoudig is dan je in eerste instantie denkt. Dat is waarom die gelijkenissen ook altijd zo fascinerend blijven.
De vraag waar het om gaat is altijd: waar kom ik zelf / waar komen wij in zo’n gelijkenis voor.
Om te beginnen, gaat de gelijkenis over de zaaier. Een zaaier ging uit om te zaaien.
Mag je jezelf vergelijken met een zaaier? Met iemand die het zaadje plant.
Zo praten we er soms over, als het gaat over ons geloof en over de dingen die we daardoor geïnspireerd doen. We planten zaadjes. Je weet nooit wat er uitkomt. Je draagt iets bij, al is het maar klein, als een mosterdzaad, maar er kan iets groots uitgroeien. Zo voed je je kinderen op. Zo draag je bij met wat je doet of zegt. Soms merk je dat een terloopse opmerking bij de ander iets teweeg heeft gebracht. Veel later hoor je dat terug, of soms ook helemaal niet. Maar zo werkt het toch. En als we ontmoedigd zijn: waar doen we het allemaal voor, of wat kan ik veranderen aan alles wat er in de wereld en in de samenleving scheef loopt, of wat mensen of mijzelf soms overkomt, dan is er altijd wel iemand die je dat voorhoudt: met elke goede daad of gemeend woord of gebaar van troost, wordt er een zaadje geplant. Ook wat jij doet, doet er toe.
Zo zaaien wij ook en zijn wij als die zaaier.
Maar dan is het opvallend dat Jezus’ uitleg vooral gaat over het zaad.
Zijn wij zelf het zaad? Dat kan ook. Dan gaat het niet over wat wij doen of wat wij zeggen, de zaadjes die wij planten, maar over wat wij zijn, zelf als zaad. Hoe wij bij de anderen zijn en met elkaar omgaan. Jij kunt zelf dat zaadje zijn, wat liefde en geloof en hoop in deze wereld verspreidt. Een mens mag tot bloei komen. Dat zeggen we graag tegenwoordig. Er zit iets in jou, in ieder mens, een eigen potentie, een eigen kiemkracht. Kijk wat er allemaal uit jou kan opbloeien en groeien.
U kent vast wel het volgende verhaaltje:
Een jongeman loopt door een onbekende stad en komt een winkel tegen. Op het uithangbord staat: De winkel van God. Binnen ziet hij achter de balie een engel staan. Hij vraagt wat ze verkopen. De engel antwoordt: “We verkopen hier werkelijk alles, alleen maar goede dingen.”
De man zegt: In dat geval, wil ik graag wat vrede kopen, en doet u er ook maar wat naastenliefde bij. En als u toch bezig bent, een verblijfsvergunning voor alle gewortelde kinderen en gezondheid, natuurlijk, en….
De engel onderbreekt hem en zegt: “Neem me niet kwalijk, meneer. Ik ben bang dat u het niet goed begrijpt. We verkopen geen vruchten. We verkopen hier alleen maar het zaad.
Wij zijn het zaad.
En dat zaad moet zijn eigen werk doen. Dat gaat niet vanzelf en niet in één keer. Daar heb je groeizaam weer voor nodig, zeker, en tijd en geduld.
Maar ieder zaadje, ieder mens, heeft die potentie in zich. Komt er ook uit wat er in zit? Die vraag mag je je zelf stellen. Maar dat mag je ook anderen voorhouden, om elkaar te stimuleren. Vooral als je iemand tegenkomt die gering van zichzelf denkt. Die daar niet in gelooft, of geloven kan, dat ook hij of zij er toe doet, en van betekenis kan zijn. Niet elk zaadje brengt honderdvoudig voort. Er zijn er ook die zestigvoudig of dertigvoudig of zelfs nog geringer opbrengen, maar ook dat telt mee en is van belang.
Is dat wat Jezus bedoelt als Hij zijn eigen gelijkenis uitlegt?
Of gaat het om nog wat anders? Niet om de zaaier, niet om het zaad, maar om de bodem. Dat zou heel goed kunnen.
Alles begint bij de bodem. Dat weet elke boer. Je moet de bodem goed verzorgen, rust geven op zijn tijd, niet ieder jaar hetzelfde gewas, niet het bodemleven verstoren met giftige stoffen of door te wild te ploegen, de bodem verbeteren met gezonde mest, en zo voort, alles begint bij de bodem.
Valt het zaad in goede aarde?
Zijn wij dat, goede aarde. Vruchtbare bodem. Ontvankelijk voor het zaad. Met alle omstandigheden zo, dat het zaad kan ontkiemen en vrucht dragen. Als de bodem niet geschikt is, gaat alles mis.
We weten allemaal dat je soms, om iets te bereiken, eerst de bodem zorgvuldig moet voorbereiden. Een voorbeeld: Als je wilt dat je zwager, die al heel lang niet meekomt bij familiegelegenheden, toch aanwezig is op het huwelijksjubileum, moet je het tijdig in de week leggen, voorzichtig aftasten of er toch…, geef hem de tijd om er eens over na te denken, of te praten als dat helpt. Soms moet je iets in de week leggen… ook zo’n uitdrukking. Niet dat dan succes verzekerd is, maar toch. De bodem voorbereiden.
Of, ander voorbeeld, als we anderen willen laten delen in het geloof of kennis willen laten maken met wat een geloofsgemeenschap kan betekenen, kan dat niet plompverloren. Daar moet je tijd voor nemen en zorgvuldig voorbereiden. Met respect natuurlijk, en niet dwingend.
Vaak geloven we daar zelf niet eens meer in, dat anderen daar belangstelling voor zouden kunnen hebben, voor kerk of geloof, dat we er maar eens niet aan beginnen. Ik herken die verlegenheid. Maar, zeg ik dan ook tegen mezelf, is dat ook niet een gebrek aan geloof.
Hoe zitten wij zelf in deze gelijkenis?
Misschien geldt dat wel op alle drie niveaus. Die van de zaaier, die van het zaad en die van de aarde waarin het zaad gezaaid moet worden.
Goede aarde, goede grond, dat zijn zij die het woord horen en begrijpen, zegt Jezus. En begrijpen is niet alleen dat je het snapt, met je verstand. Maar begrijpen betekent ook, zeker in de joodse beleving van Jezus, dat je er iets mee doet, dat het begrijpen zichtbaar wordt in wat je er mee doet, hoe het gestalte krijgt, hoe het uitwerkt. Geloof uit zich in de daad. Het moet vrucht dragen.
Er is nog één ding dat ik uit de tekst naar voren wil halen.
Eerlijk gezegd was me dat nooit zo opgevallen, maar dit keer wel. Als Jezus de gelijkenis uitlegt, begint hij bij ieder die het woord van het koninkrijk hoort, maar het niet begrijpt. Dat is het zaad dat op de weg valt. Maar dan zegt Jezus er bij: ‘Bij ieder die het woord van het koninkrijk hoort, maar het niet begrijpt, komt hij die het kwaad zelf is om te roven wat hun in het hart is gezaaid.
Het is niet alleen dat het zaad hier geen goede aarde vindt. Het is zo dat ‘hij die het kwaad zelf is’ het zaad komt roven. Wat moet je je daarbij voorstellen?
Hij die het kwaad zelf is, dat is de vertaling van de Boze, zoals we die kennen uit het Onze Vader, dat Jezus in ditzelfde evangelie leert: Verlos ons van de Boze, of van verlos ons van het kwade. Is dat een persoon? Is dat de duivel? Wat wordt er bedoeld?
Dat is best ingewikkeld. En stel dat het de duivel is, of een kwade macht, of hoe je dat ook wilt hebben, betekent dat dan dat je er minder verantwoordelijk voor bent als het zaad niet zijn werk kan doen, als het vruchteloos blijft, want dan is er kennelijk een andere kracht in jou aan het werk.
Dat zijn moeilijke vragen, zo aan het eind van de preek. Eigenlijk vraagt dat een uitleg op zich.
Ik zou in het licht van de gelijkenis zeggen: aan het zaad ligt het niet. Dat heeft alles in zich om tot wasdom te komen. Maar er zijn krachten en machten in de wereld en in mij zelf, die dat zomaar kunnen verhinderen. Soms zelfs tegen je eigen beste bedoelingen in. Want het is geen automatisme dat het zaad goede aarde vindt.
Er is veel in de wereld dat ons van het goede af wil trekken. Boosheid, ergernis, ongeduld, oordeelzucht. Er is veel dat het goede verhindert. Vijandschap, jaloezie, maar ook: dat je je zelf laat aanpraten dat jij niks betekent of er niets toe doet, of dat het toch allemaal geen zin heeft, of weet ik wat. Het kwade is een realiteit, of je dat nu ziet als een duivel of als een macht, maar ook dat is aanwezig en ook dat trekt aan ons.
Laat dat toch niet gebeuren.
Waar je je mee inlaat, daar word je mee besmet.
Het kwade is sterker, maar het goede is met meer.
Honderdvoudig.
Ik eindig met regels uit een bekend lied.
Een mens te zijn op aarde,
in deze wereldtijd,
dat is (…)
de mensen niet verlaten,
Gods woord zijn toegedaan,
dat is op deze aarde,
de duivel wederstaan.
AMEN