… en andere aanwezigen, I Tessalonicenzen 2, 5 – 13

Ooit begon de voorzitter van een kerkenraad een bijeenkomst met: ‘Broeders en zusters en andere aanwezigen’.
Ik vond dat toen erg grappig en heb het altijd onthouden.
Broeders en zusters. Dat is echt kerktaal. En voor veel mensen kerktaal van vroeger. Ouderwets. Het klinkt oubollig, we doen er wat lacherig over…

En toch zou ik vandaag deze overdenking heel bewust willen beginnen met: Broeders en zusters…
Broeders en zusters in de Heer Jezus Christus.

Waarom is dat zo belangrijk?
Het zou kunnen zijn omdat we dan Paulus na spreken. Hij gebruikt het in zijn brief aan de gemeente van Tessalonica, dat hebben we net gehoord. Dat wil zeggen, in de vertaling die we nu gebruiken. Vroeger stond er alleen ‘broeders’, maar vandaag vertalen we inclusief.
Omdat ook Paulus het zo bedoelde en het Griekse woord dat hij gebruikt zo’n inclusief gebruik ook toelaat. Broeders én zusters, want in de gemeenten die Paulus sticht doen de vrouwen volop mee. Soms denken mensen nog dat Paulus vrouwonvriendelijk zou zijn geweest, maar dat is een misverstand. Dat is gebaseerd op teksten die later aan zijn brieven zijn toegevoegd of op een bepaalde uitleg – maar voor Paulus geldt: juist het geloof in Jezus Christus heft de verschillen op. De bekendste uitspraak die dat verwoordt, staat in een andere brief van Paulus: ‘Er zijn geen Joden of Grieken meer, slaven of vrijen, mannen of vrouwen – u bent alleen één in Christus Jezus’ (Gal. 3: 28).

Dus, broeders en zusters.
Of misschien nog wel beter, zusters en broeders en… alle anderen.
Want ja, er zijn zeker tegenwoordig meer smaken dan alleen die binaire posities.

Om het belang hiervan nog wat dieper te peilen, wil ik u iets vertellen over de achtergronden van deze brief en van de wereld van toen, 2000 jaar geleden. We duiken even de geschiedenis in, maar doen dat om weer uit te komen bij onze wereld en onze tijd vandaag. Dat is natuurlijk altijd de beweging die je probeert te maken als je de Bijbel leest.

Zoals ik al zei, wordt de eerste brief aan de gemeente van Tessalonica als alternatief gelezen in deze periode, op weg naar de laatste zondag van het kerkelijk jaar, de gedachteniszondag. Dat heeft er mee te maken dat er een heel concrete aanleiding is geweest waarom Paulus deze brief schrijft. In de gemeente, die hij zelf heeft gesticht, maar die hij weer heeft moeten verlaten, toen hij verder is getrokken, is een prangende vraag opgekomen. Paulus heeft hun verteld over Jezus en zijn kruis. Hoe Jezus de dood heeft overwonnen, en dat Hij spoedig terugkomt om ons te redden.
Maar ondertussen gaat de tijd door en overlijden er mensen, dierbaren, familie, gemeenteleden. Hoe moeten we dat rijmen, Paulus?

Paulus schrijft de brief om de gemeente gerust te stellen. Heel kort gezegd is zijn reactie: de overledenen gaan ons voor en wij volgen straks. Letterlijk schrijft hij: ‘Dan zullen we altijd bij Hem zijn. Troost elkaar met deze woorden’ (4: 17b en 18).

Daarover gaat het nu niet.
Maar het is goed om te weten, want Paulus’ brieven zijn eigenlijk altijd gelegenheidsgeschriften. Dat wil zeggen, hij reageert op vragen en problemen die hem worden voorgelegd, of die hem ter ore zijn gekomen. Concrete vragen, levende kwesties. Vroeger kreeg je weleens de indruk dat Paulus een dogmaticus was – en dan van protestantse huize – die een verzoeningsleer had ontworpen of zoiets. Maar Paulus is geen theoreticus – dat hebben wij er van gemaakt. Hij is juist heel praktisch ingesteld.

Voordat hij aan die vraag toekomt en ook nog wat andere kwesties die toen spelen behandelt, neemt hij eerst de gelegenheid om de gemeente uitvoerig te prijzen en te danken. Dat is wat wij vandaag vooral horen.
Deze brief, de oudste die we van Paulus hebben, heeft een hartelijke toon. Dat is soms ook wel anders, want Paulus kan ook fel zijn, als hij zich moet verweren tegen tegenstanders of kwaadsprekers, of als er dingen scheef dreigen te lopen in een gemeente.
Hier dus niet.
Hij gebruikt vriendelijke woorden. Er is sprake van een bijzondere genegenheid tussen hem en de gemeente. ‘We zijn u tegemoet getreden met de tederheid van een voedster die haar kind koestert’ (vers 7). Is dat geen mooi beeld?
En even verder op schrijft hij: ‘U weet dat we voor u waren als een vader voor zijn kinderen’ (vers 12).

Nu kun je zeggen, leuk voor ze dat ze het zo met elkaar getroffen hebben. Maar wat moet ik daarmee? Ongewenste intimiteiten??

Ik denk dat er iets meer meespeelt.

Daarvoor is het goed iets te weten van hoe de samenleving er in die tijd uitzag. In grote lijnen kun je zeggen dat het Romeinse Rijk getypeerd wordt door een systeem van patronage. Een kleine bovenlaag bepaalt de gang van zaken, in de politiek en in de handel en in de landbouw. “Overal op het platteland heerste een patronaat en tiranniseerden de grootgrondbezitters de boeren uit de omgeving; hele dorpen gaven zich over aan deze beschermheren om tenminste tegen de anderen gedekt te zijn” (Geschiedenis van het persoonlijke leven. Van het Romeinse Rijk tot het jaar duizend, p. 87). De overgrote meerderheid van de mensen zijn slaaf, of op andere manieren afhankelijk van de gunsten van de elite. De mensen hebben geen of nauwelijks rechten, maar zijn aangewezen op bescherming. Als je de juiste connecties hebt, kun je overleven – dat geldt op verschillende niveaus.
Het leven toen was onvergelijkbaar met dat van ons nu.
Het was een harde, ruwe, onbarmhartige samenleving, voor verreweg de meeste mensen. In ieder geval de gewone mensen.

In zo’n wereld, in zo’n cultuur en samenleving, is de boodschap van radicale gelijkheid, zoals Paulus die verkondigt in de naam van Jezus, natuurlijk een ongekend andere boodschap. Een totaal omgekeerde wereld. Jezus maakt de mensen vrij, vrouwen, mannen, arm of rijk, we zijn allemaal gelijk – woorden uit een mooie kinderlied van Hanna Lam over Paulus die op reis is gegaan.

Het valt niet mee om de revolutionaire strekking van Paulus’ boodschap na te voelen. Daarvoor moet je dus iets weten van de samenleving van toen. Dan ga je beseffen hoe diametraal anders de boodschap van het evangelie is. Toen én nu.

We zijn vele eeuwen christendom en kerkelijkheid verder – en dat helpt niet altijd.
Wij zijn gewoon gaan vinden, misschien zelfs ouderwets en oubollig, wat in de kern eigenlijk heel radicaal en revolutionair is.

En daarom dus, broeders én zusters en… alle andere aanwezigen,
want in de gemeente van Christus maken we geen onderscheid, in rangen of standen, in posities of prestiges of wat dan ook. De gemeente van Christus is een kring, geen opstelling in rotten, of in rangen, eerste rang, tweede rang, balkon en loge, of weet ik wat…

Er zijn brieven van Paulus waarin hij juist op dit punt in moet grijpen, als er wél weer onderscheid wordt gemaakt, als de één zich verheft boven de ander of de ander neerkijkt op de één – want ja, dat is ook van alle tijden, zo zijn mensen, ze willen zich onderscheiden. En de een wil graag belangrijker zijn dan anderen, of de baas spelen. Mannetjes?

Die radicale gelijkheid, het is een mooie ideaal, maar het strijkt tegen de menselijke natuur in – dus daarom moet je er altijd weer bij worden bepaald, vaak tot je eigen schande.

Om ons daarbij te helpen, vieren we van tijd tot tijd de maaltijd. In de spreekwoordelijke kring, zijn we allemaal gelijk. Beseffen we weer dat we het allemaal moeten hebben van de liefde van Jezus die hij in uiterste consequentie heeft getoond aan het kruis. Dát is het teken dat alle verdeeldheid in de diepste kern overwint en uitdrijft.

Zo intiem, zo teder, zijn we met Hem en met elkaar verbonden – zonder dat het al te klef wordt, want de verschillen blijven, we zijn allemaal anders en uniek. De gemeente is niet één pot nat. We zijn verschillend, ook in het beleven van ons geloof, in waar we aan gehecht zijn, in onze opvattingen en voorkeuren, maar, en dat is belangrijk: die verschillen zijn niet meer scheidend, maar verrijkend. We zijn aan elkaar gegeven, als broeders en zusters en alle andere aanwezigen. Het zou wat zijn als iets van die radicale gelijkheid en gelijkwaardigheid zich in onze wereld zou kunnen verspreiden.
Misschien helpt het als wij het blijven oefenen, in eigen kring.

Schrijf een reactie

Laat een reactie achter

Je e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *