Historicus Christopher Clark is bekend van vuistdikke boeken over de Duitse geschiedenis van de 19e eeuw. Bij alle archiefonderzoek dat daarvoor nodig is, stuitte hij jaren geleden op een pikante geschiedenis waar hij nu een handzaam boekje over geschreven heeft, Een schandaal in Königsberg. Het gaat om een rel rond twee Lutherse predikanten, Johann Ebel en Heinrich Diestel, die in 1835 uit hun ambt werden gezet. Ze werden ervan beschuldigd een sekte aan te hangen die strijdig was met de officiële leer van de lutherse staatskerk. Er gingen de wildste geruchten over seksuele uitspattingen die binnen de sekte beoefend zouden worden, wat zorgde voor veel publieke aandacht voor de zaak. Dat laatste werd overigens nooit bewezen, maar de geruchtenmachine had zijn werk gedaan. Ondanks rammelende bewijsvoering werden de beide predikanten geschorst, waarna hun carrières jammerlijk in het slop raakten.
Clark schetst met vaardige hand de aanloop en de context van dit schandaal. Königsberg is de stad in Oost-Pruisen (nu Kaliningrad) waar enkele decennia daarvoor de grote Verlichtingsfilosoof Immanuel Kant had gewoond en gewerkt. Pruisen was een staat in opkomst na de verwoestingen van de napoleontische oorlogen. De idealen van de Verlichting speelden een grote rol in de staatsinrichting. Via ministeriële ambtenaren was er toezicht op de juiste leer van de kerk, waarin verlichte ideeën over een redelijke religie leidend waren.
Dat er in reactie op de Verlichting ook allerlei religieuze tegenbewegingen opkwamen, waarin meer aandacht was voor de emotionele beleving van het geloof, was een doorn in het oog van de verlichte heersers. Ebel en Diestel vertegenwoordigden die gevoelsreligie. Met name Ebel was een geliefd pastor en werd de geestelijk vertrouwenspersoon van vele vrouwen, ook uit de hogere kringen. Dat zette kwaad bloed.
In zijn jonge jaren had hij de invloed ondergaan van een wat obscure figuur Schönherr, die een hoogst eigen theorie ontwikkelde over de schepping en het menselijk bestaan, waarin ratio en emotie als twee principes op elkaar in werkten. Hoewel hij later afstand van Schönherr nam, maar zijn ideeën bleef waarderen, versterkte dat de argwaan.
Clark probeert de verschillende draden in dit ingewikkelde spel te ontrafelen. Het gaat om de clash tussen verlichte ideeën over religie en emotionele behoeftes, maar ook over standsverschillen, over de botsing van karakters (met name Diestel gooide olie op het vuur met vlammende brieven), over sensatiezucht van media en publiek over de vermeende seksuele misstanden, over insinuaties die als je ze maar vaak genoeg herhaalt voor feiten doorgaan, over competentiestrijd tussen ambtenaren en vorsten en kerkelijke leiders en om de aantrekkingskracht van complottheorieën. Ook toen al, ben je geneigd te zeggen. Overigens met de auteur, die in zijn voorwoord geestig schrijft dat “gelijkenis met hedendaagse personen en situaties niet kan worden uitgesloten, hoewel die niet is nagestreefd”.
Clark heeft deze vergeten geschiedenis op een mooie manier opgediept. Hoewel van andere orde, is het frappant dat in dezelfde tijd in ons land er de nodige religieuze onrust was, die leidde tot de Afscheiding van 1834. Elementen uit het verhaal van Königsberg spelen daarin ook een rol, zoals het standsverschil, maar ook het verzet van gelovigen tegen een al te rationele en zakelijke inrichting van kerk en benadering van het geloof. Misschien is het meer dan toevallig en is het, ondanks de grote verschillen, een vergelijkbaar reactie op de verlichtingsideologie?
In deze chronique scandaleuse wordt maar weer eens duidelijk dat sociale conflicten in verschillende tijden een vergelijkbare dynamiek ontwikkelen. Het seksuele aspect is hier de grote katalysator is geweest. Uiteindelijk bleef van die beschuldigingen weinig tot niets over. Uit de reconstructie van Clark blijkt dat de aanjagers van het conflict zelf op dat punt de nodige complexen bezitten. Ten slotte is het tamelijk onthutsend om te lezen dat na de rechterlijke uitspraak het publiek de belangstelling voor de zaak snel verloor toen die geruchtenstroom opdroogde.
Ook toen al…
Christopher Clark, Een schandaal in Königsberg, Uitgeverij De Bezige Bij Amsterdam 2025, € 24,99