Misschien kent u de zandtovenaar? Momenteel is er een serie TV-programma’s te zien op zondagmiddag, waarin zandtovenaar Gert van der Vijver bijbelverhalen uitbeeldt. Op een glasplaat die van onderen wordt belicht, strooit hij zand in patronen en tekent er mee. Fascinerend om te zien. Tussendoor worden liederen gezongen. Er is een stem die het verhaal vertelt.
Nu wordt voor de vertelling de Bijbel in Gewone Taal gebruikt. Een nieuwe vertaling die nog in ontwikkeling is, en waar wij vanmorgen ook naar geluisterd hebben.
De Bijbel in Gewone Taal. Volgend jaar komt het op de markt. In de brochure van het Bijbelgenootschap staat: Dit is een bijbelvertaling in een taal die iedereen kan gebruiken en begrijpen, ongeacht zijn of haar achtergrond, kerkelijk of niet, opleiding, kennis van of ervaring met de bijbel.
Vanmorgen is dus voor dit gedeelte uit de brief aan de Galaten gekozen. Voor de gelegenheid, omdat het aansluit bij de thematiek van de bijbelzondag en bij de campagne Wijs met de Bijbel, Wijze woorden van Paulus. Maar ook gewoon vanwege het gemak dat dit gedeelte al in de gratis brochure staat afgedrukt.
Luisteren naar de Geest.
Ik wil daar graag iets over vertellen en, meer nog dan anders, zal ik proberen dat ook in gewone taal te doen, net zoals de vertaling.
De eerste indruk is dat dit niet alleen eenvoudige taal is maar ook een eenvoudige tekst is. Het is een gedeelte uit het slot van de brief. In de brieven van Paulus heeft hij de gewoonte om tegen het einde daarvan allerlei praktische aanwijzingen te geven. Over hoe ze met elkaar om moeten gaan binnen de gemeente. Soms, zoals hier, met lijstjes van dingen die je niet moet doen en dingen die je juist wel moet doen. De do’s en de don’ts. Hoe simpel kan het zijn?
De boodschap lijkt dan ook duidelijk. Er zijn dingen die je beter niet kunt doen, slechte verlangens, verboden seks (wat is dat precies?), afgoden vereren en toverspreuken gebruiken. Jaloers zijn en alleen maar aan jezelf denken, moet je ook niet doen. Teveel drinken wordt ook nog genoemd, en nog meer. Mensen die dat doen, zijn verkeerd bezig.
Daar staan tegenover de mensen die zich laten leiden door de heilige Geest. Die zijn blij en vrolijk, geduldig en goed voor elkaar, enzovoort. Allemaal iets minder interessant, want nette mensen zijn ook een beetje saai, maar toch. Ze gedragen zich goed, lezen we. Dat geloven we graag.
Het klinkt eenvoudig te begrijpen, dus waarom zouden we het moeilijker maken, maar u merkt ondertussen zelf ook wel, dat dit soort teksten ook een zekere ergernis op kan roepen. Niet alleen omdat het zo braaf is, maar ook omdat je het gevoel krijgt dat Paulus hier tot ons spreekt met het opgeheven vingertje van de zedenmeester. Precies waarom hij bij zoveel mensen een slechte naam heeft gekregen. Paulus, of de bijbel, of de dominee, die mij wel even vertelt wat hoort en wat niet hoort. Gaat het daar dan over in de kerk? Is de Bijbel vooral bedoeld als een lesje fatsoen moet je doen?
Dat speelt mee. Zeker bij teksten van dit soort. Maar toch denk ik dat er ook hier meer aan de hand is en dat er ook nog iets anders over valt te zeggen, over gezegd moet worden misschien wel. Ik wil proberen dat duidelijk te maken.
Want het is vaak zo met de Bijbel, als je denkt dat het eenvoudig is, ga je de mist in. Als je denkt dat wat de bijbel zegt precies in het straatje past dat je zelf al bewandelt, is er altijd nog iets te ontdekken dat jouw vanzelfsprekendheid onderbreekt. Want de Bijbel mogen we dan in Gewone Taal vertalen, daarmee is de bijbel zelf nog geen gewoon boek geworden.
Want waar gaat het om? Wat staat centraal? De oproep om een beetje netjes te leven, op te passen, je tuintje aan te harken en je stoep aan te vegen?
Het gaat om meer, het gaat om iets diepers.
Waar Paulus de nadruk op legt, door heel de brief heen, is op de vrijheid die aan ons is gegeven. Dat is de kernboodschap. ‘Vrienden, God wil dat jullie als vrije mensen leven’… en dan de oproep: zorg dan dat je die vrijheid op een goede manier gebruikt; zorg dat je niet opnieuw je vrijheid verliest, dat je weer slaaf wordt, van je slechte verlangens en van je slechte gedachten. God wil dat je vrij bent en vrij leeft. Bevrijd. Laat je daarom niet opnieuw knechten.
Dat is de onderliggende boodschap die het geheel bepaalt. Als je dat er niet bij betrekt, gaat het gauw mis, en maken we van Paulus een ordinaire zedenpreker, maar dan doen we hem en onszelf te kort.
Even tussendoor.
Ik moet bekennen dat ik in de afgelopen week bij de voorbereiding eerst dacht om de lezing te beperken tot die twee deeltjes, het eerste over de slechte verlangens en daar tegenover het deel over de mensen die zich laten leiden door de Geest. Je kunt niet het hele stuk lezen – waarom eigenlijk niet – dus dat leek me een goede keuze. Maar later bedacht ik dat je op die manier het hart er uit snijdt.
Ze zeggen wel eens dat de voorbereiding van een kerkdienst gebeurt onder de leiding van de heilige Geest. Ik vind dat altijd wat wonderlijk gezegd, want ik weet hoeveel je er zelf aan moet doen, teksten kiezen, liederen zoeken, gebeden maken, een preek schrijven. Maar die heilige Geest werkt dus zo, dat je gaandeweg ook nog op andere gedachten wordt geholpen, betere.
Die uitspraak over de vrijheid hoort er bij.
Dat is eigenlijk de kern.
Als je dat weglaat, zou dat hetzelfde zijn als wanneer je de Tien Geboden opzegt en begint met: Gij zult geen andere goden voor mijn aangezicht hebben (zoals de HC doet). Dan laat je het begin weg, de meest cruciale zin, waarin wordt gezegd: Ik ben de Heer uw God, die u uit Egypte, uit de slavernij heb bevrijd.
Voorop gaat de bevrijding, voor alle regeltjes en aanwijzingen van moraal en goed gedrag, voor dat alles uit gaat God die jou heeft bevrijd, die jou in de vrijheid stelt, die je bevrijdt van slavernij en van knechting van wat dan ook. Voor alles uit, gaat Gods kracht die wil dat wij, dat jij, als een vrij mens lééft.
We beseffen vaak niet hoe bijzonder dat is.
De Bijbel kun je wel in Gewone Taal vertalen, maar hij vertelt geen gewoon verhaal.
Ga maar na: De bijbel vertelt over een God, die anders is dan alle andere goden. Een God die zich aanvankelijk bemoeit met één klein volk, een volkje van slaven en ander ongeregeld pluimage, een God die zich beijvert om hun vrij te maken, door de woestijn te leiden en naar een ander land te brengen. Vreemd. De god van de bijbel vraagt geen slaafse onderwerping, geen totale gehoorzaamheid, zoals andere goden, maar alleen dat je de vrijheid niet verspeelt. Verspeel je vrijheid niet door je te verslingeren aan de goden van de vruchtbaarheid en van de prestige, aan eer en macht en aanzien. De belangrijkste regel is om te houden van de mensen om je heen – Paulus herhaalt het hier – want daarin en daardoor wordt God geëerd. Niet met brandoffers en met reukoffers, met dure cadeautjes of plechtige beloften zoals bij andere goden. Deze God van de Bijbel vraagt niet anders dan dat je de vrijheid die je zelf hebt gekregen ook aan anderen gunt. Daarin stelt hij zijn eer.
Dat is anders, ongewoon. En het wordt nog gekker, als de Bijbel vertelt dat deze God een mens geboren laat worden in wie Hij zelf verschijnt in de wereld. Een mens nota bene, die ons de vrijheid gunt om hem weg te duwen, dood te drukken, zo ver gaat zijn liefde. Nergens dringt God zich aan ons op, maar in de gestalte van de weerloze mens die om onze liefde vraagt, is hij aanwezig.
Paulus schrijft: ‘God wil dat jullie als vrije mensen leven’.
Maar wat is dat dan? Het is die bevrijding die God zelf ons geeft, uit de slavernij – en die kan allerlei vormen aannemen, u weet zelf het beste welke dat bij u is.
Bevrijding uit het gevoel altijd te kort te schieten, nooit goed genoeg te zijn.
Juist omgekeerd. Hij schenkt vrijheid, hij geeft het leven.
Dat is het ongewone van het bijbelse verhaal, dat vrijheid wordt gevonden in de overgave, in het gebaar van de schenking. Vrijheid is iets wat je ontvangt door je te verbinden. Dat klinkt tegenstrijdig, maar zo werkt het.
In onze samenleving is vrijheid vaak, dat ik kan doen wat ik wil en mag zeggen wat ik denk. Ik ben aan niemand gebonden, nergens aan verplicht.
Maar is dat wel zo? Is dat vrijheid, als je dan eigenlijk de slaaf wordt van je eigen vrijheidsdrang? En hoe verdraagt zich dat met de vrijheid van de ander?
Wie menselijke vrijheid opvat vanuit de ongebondenheid, los van de ander, geïsoleerd, wordt eigenlijk geregeerd door een diepe angst voor die ander. Want die bedreigt mijn vrijheid. Maar waar angst regeert, kan een mens nooit werkelijk vrij zijn.
Het ongewone verhaal van de Bijbel vertelt dat een mens pas mens wordt door de ander. Dat je pas vrij wordt, als je je verbindt met de ander. Niet ondanks de ander, of tegenover de ander, maar met en door de ander. Vandaar die centrale oproep: Houd evenveel van de mensen om je heen als van jezelf. Klinkt eenvoudig, maar weet je wel hoe moeilijk dat is, van anderen houden? Weet je wel hoe moeilijk dat is, van je zelf te houden?
Vrij is een mens, niet als hij zich niets gelegen laat liggen aan de ander.
Vrije mens ben je, als je vrij en vrolijk en vredig genoeg bent om je in vrijheid aan anderen te verbinden. Echte vrijheid schenkt mensen aan elkaar. Is dat niet precies de ultieme vrijheid die we herkennen in de levensweg van Jezus zelf?
In de gewone taal van deze brief aan de Galaten, een soort rondzendbrief naar verschillende gemeenschappen in die tijd, gaat het om de manier waarop we in een christelijke gemeenschap dat proberen te beoefenen, met vallen en opstaan, maar toch. We horen bij elkaar en luisteren dus naar elkaar. De een herkent de ander als ook iemand die is gegrepen door dat ongewone verhaal van een God die ons de vrijheid schenkt. We herkennen bij elkaar het verlangen om zo ook zelf te kunnen leven, bevrijd van angst en frustratie, van beklemming en moralistische betutteling.
Dat moeten we zelf doen. Dat moeten we zelf bedenken, toch?
Of is het ook hier zo, dat wat ze de heilige Geest noemen, jou hier op andere gedachten zou kunnen helpen, betere misschien wel.
AMEN