Anna Krijger houdt van dieren. Sinds enkele jaren is ze actief voor de Partij voor de Dieren, waarvoor ze tweemaal op de kandidatenlijst voor de Tweede Kamer stond, maar het beide keren net niet haalde. Bij de gemeenteraadsverkiezingen hoopt ze in Amsterdam gekozen te worden.
Geschreven voor VolZin, maart 2026
Na een studie Arabische taal en cultuur werkte ze jarenlang als journalist. Ze was correspondent voor verschillende media in Israël/Palestina waar ze enkele jaren woonde. In 2017 schreef ze Hipsters, baarden, martelaren over de invloed van het conflict op de inwoners, zowel Israëli als Palestijnen. In die periode ontmoette ze een Amerikaans-Joodse vrouw, met wie ze samen actief was in de opvang van straatdieren in Tel-Aviv en op de Westelijke Jordaanoever. Ze raakten stevig bevriend.
Vriendin van vroeger
Maar als ze haar weer opzoekt, nu voor haar jongste boek Geen mens meer in Gaza, waarin ze opnieuw in gesprek gaat met diverse betrokkenen in het eeuwigdurende conflict, blijkt de vriendschap behoorlijk bekoeld. Ze noemt haar naam niet. Ze is de ‘Vriendin van Vroeger’ geworden.
“Toen we elkaar jaren geleden leerden kennen, (…) was al duidelijk dat we heel anders dachten over de bezetting (mijn woordkeuze, niet de hare). Maar nu begint het tot me door te dringen dat we niet eens meer in dezelfde werkelijkheid leven (…) Het weerzien bij haar thuis was hartelijk, we haalden herinneringen op en ze stelde me voor aan de dieren die ze in de afgelopen tijd heeft opgevangen. Ik herinnerde me weer hoe opofferingsgezind en vastberaden ze was, dat ze altijd het beste wilde en deed voor de dieren. Maar na een tijdje was het onvermijdelijk dat ‘Gaza’ ter sprake zou komen. Nu zitten we in een koffietentje in het noorden van Tel Aviv, haar lieve honden liggen onder de tafel. Ik probeer te bevatten dat ze écht gelooft wat ze zegt. En ik knik een beetje voor de vorm”.
De Vriendin van Vroeger woont in het escapistische Tel Aviv, zoals Krijger het noemt. Op 60 km afstand van Gaza leeft ze in haar eigen bubbel, in een samenleving die na 7 oktober 2023 zwaar getraumatiseerd is. De beelden die wij in het Westen van het geweld van het Israëlische leger in Gaza zien, zijn volgens haar vroegere vriendin gemanipuleerd. Haar perspectief wordt geheel bepaald door het streven om de gijzelaars veilig naar huis te krijgen. Volgens de Vriendin van Vroeger zijn niet de Gazanen maar de Israëli’s slachtoffer. Zij zijn aangevallen. Zij zijn deze oorlog niet begonnen. Krijger: “Ik heb niet de illusie dat het zin heeft om een discussie met haar aan te gaan. Ik kijk naar Gaza en zie een genocide, zij kijkt naar Gaza en ziet ‘Pallywood’: een term die Palestijnen ervan beschuldigt dat ze hun lijden in scène zetten. We kunnen de vriendschap geen nieuw leven inblazen”.
In het gesprek met de gewezen vriendin, dat niet echt een gesprek wordt, wordt schrijnend voelbaar hoe de verschillende perspectieven op het conflict mensen uit elkaar drijft en van elkaar vervreemdt. Is dat wat Krijger met haar boek wil benadrukken?
De journalistieke toon overheerst. Zorgvuldig tekent ze op wat haar diverse gesprekspartners te zeggen hebben. Ook doet ze haar best verschillende partijen aan het woord te laten. Dat geldt voor de Nederlanders die ze interviewt en die allemaal op een eigen manier betrokken zijn. Zoals Chaja Polak die in het voorjaar van 2024 een veelgelezen essay Brief in de nacht schreef waarin ze haar verbijstering over de gang van zaken verwoordt. Krijger interviewt ook Nadia Bouras, migratiedeskundige en docent aan de Universiteit Leiden. Zij trekt parallellen tussen de manier waarop in Nederland met ‘de ander’ wordt omgegaan en de genocide in Gaza. Bouras is kritisch op de politici en opiniemakers die de antisemitisme-kaart trekken om legitiem protest tegen de oorlog in Gaza te diskwalificeren.
Even uiteenlopend zijn de gesprekspartners die Krijger in Israël/Palestina opzoekt. Van de vriendin van vroeger tot Joodse vredesactivisten, van supporters van de kolonisten tot Palestijnen zoals theoloog Yousef Alkhouri, geboren en getogen in Gaza, of een medewerker van de Palestijnse Halve Rode Maan, de zusterorganisatie van het Rode Kruis. En nog veel meer. Het zijn stuk voor stuk indrukwekkende verhalen, waarbij de moedeloosheid over alle menselijke ellende regelmatig van de pagina afspat.
Geen bothsideism
Krijger wil met haar journalistieke aanpak zoveel mogelijk betrokkenen het woord geven. Nu is het zo dat alles rondom ‘Gaza’ omstreden is. Het zit in de taal, in de begrippen, in het perspectief, in wie het woord wordt gegund, in welke beelden hoe en waarom worden getoond, en zo voort. Zelfs het een ‘conflict’ noemen is al discutabel, want een conflict veronderstelt een strijd tussen min of meer gelijkwaardige combattanten en kun je dat wel volhouden in dit geval?
Krijger spreekt niettemin onomwonden van een genocide die plaatsvindt. Ze is duidelijk over haar positie. Je kunt haar niet van bothsideism beschuldigen. Dat is de term die gebruikt wordt voor wie het veilige midden opzoekt door te beweren dat beide kanten wel een beetje gelijk zullen hebben, zoals media vaak geneigd zijn te doen. Natuurlijk geldt in goede journalistiek de regel van hoor en wederhoor. Maar dat hoeft niet te betekenen dat de ‘waarheid’ dan ook maar ergens in het midden ligt.
Krijger is helder. Het zijn de Palestijnen die het meest onder het geweld te lijden hebben. En niet pas sinds de reactie op 7 oktober, maar al lang daarvoor, systematisch en jarenlang. Ze schaart zich aan de kant van degenen die kritisch zijn op de politiek van de staat Israël.
In linkse kringen wordt gesproken over het vestigingskolonialisme van Israël. In hun analyse heeft het zionisme, de beweging die vanaf eind 19e eeuw streefde naar een eigen Joodse staat, van meet af aan de verdrijving van de Palestijnen voor ogen gehad. Wat we nu zien gebeuren, noem het genocide of etnische zuivering of wat dan ook, is het logische gevolg van een decennia lang gevoerde politiek.
Nu zijn er meer soorten zionisme. Toch moet je concluderen dat de meer humanistische variant, zeg maar het kibboets-socialisme, in Israël het onderspit heeft gedolven. Links is in Israël sowieso praktisch non-existent geworden. Het rechtsextremisme dat wereldwijd opgeld doet, heeft ook de huidige politiek van Israël in haar greep. Een duurzame en rechtvaardige vrede voor de Palestijnen én de Israëli lijkt verder weg dan ooit.
Het is opvallend dat deze kritiek op het politieke zionisme al een lange traditie heeft, niet in het minst in Israël zelf. Bij de vorming van de staat Israël was iemand als Hannah Arendt uiterst kritisch. Zij voorzag dat zonder goede en rechtvaardige regeling met de Palestijnen de ingrediënten voor een jarenlang conflict in de staatsvorming van Israël ingebakken zouden worden. In de jaren zestig waarschuwde de orthodoxe filosoof Yeshayahu Leibowitz die, kort nadat Israël in de oorlog van 1967 Gaza en de Westelijke Jordaanoever had bezet: “Een staat die heerst over een vijandige bevolking van anderhalf tot twee miljoen buitenlanders zal noodzakelijkerwijs een geheime politiestaat worden, met alle gevolgen van dien voor onderwijs, vrijheid van meningsuiting en democratische instituties. De corruptie die kenmerkend is voor ieder koloniaal regime zal ook in Israël de overhand krijgen.” Leibowitz had zelfs profetische gaven toen hij voorspelde: “Niet alleen de Palestijnen zullen in kampen verdwijnen, maar ook kritische Joden zal de mond worden gesnoerd. Er is een mentaliteit van judeo-nazisme ontstaan”.
Hoe scherp ook in hun formuleringen, deze kritische stemmen kun je moeilijk van antisemitisme betichten.
Wees meer als Christus
In het gesprek met de eerder genoemde Alkhouri, Palestijns christen en theoloog, komt ook de houding van de westerse kerken ter sprake. Hij is erg kritisch op het christenzionisme, de beweging van rechtse christenen die vierkant achter de staat Israël staat, zoals in ons land de Christenen voor Israël. Via deze organisatie wordt bijvoorbeeld geld gedoneerd om illegale nederzettingen te bouwen op de Westelijke Jordaanoever, toonde onderzoeksplatform Investico onlangs aan. Christenzionistische denkbeelden én een telkens opnieuw gevoed schaamtegevoel over het christelijke antisemitisme dat bijdroeg aan de Holocaust, verhindert veel kerken en christenen om zich kritisch over de politiek van de staat Israël uit te laten. Gevraagd wat hij westerse christenen mee zou willen geven, antwoordt Alkhouri: “Dat ze meer Christ-like zouden moeten zijn. Jezus volgen. Want als we zouden leven naar de waarden van Jezus, dan zou dit geen issue meer zijn. Zie het evenbeeld van God in ieder mens. God houdt van alle mensen, daar is geen hiërarchie in (…) Nederlandse christenen zouden de nederigheid moeten hebben om te luisteren. Soms zal het narratief dat je hoort niet overeenkomen met dat van jezelf. Dan moet je je openstellen en bereid zijn om te leren. Erken dat jouw overtuigingen een oorsprong hebben in kolonialisme en racisme. En dat deze overtuigingen geweld hebben aangericht in voormalige koloniën en in Palestina.”
Aan het begin van haar boek is Anna Krijger op bezoek bij Chaja Polak. Die worstelt met de hele situatie, daar gaat haar essay over. Aan het einde gaat Krijger opnieuw bij haar langs. Inmiddels is de Engelse vertaling van Polaks boek verschenen en dus ook door haar familie in Israël gelezen. Waar ze voor vreesde is deels bewaarheid: “Drie Israëlische familieleden en hun gezinnen hebben het contact met mij verbroken. En beschuldigen me van… Ik weet het niet. Ik ontving een brief van vier kantjes, ik kon hem nauwelijks lezen, zo pijnlijk. Het voelde alsof er een gat in me is geslagen. In Nederland krijg ik het verwijt dat ik me niet genoeg uitspreek tegen Israël, terwijl in Israël de familiebanden worden doorgesneden omdat ik te veel compassie heb met de Palestijnen.” Een pijnlijke illustratie hoe de verschillende perspectieven op dezelfde situatie onmogelijk bij elkaar te brengen lijken.
Het lezen van al deze verhalen stemt je niet vrolijk. Hoop op verandering, laat staan op duurzame vrede, is ver weg. Haar boek sluit eind 2025. Er is een bestand, maar dat is vooral voor de bühne, niet voor de mensen in Gaza, waar het moorden doorgaat en de ellende voortduurt. De camera’s van de wereldpers zijn weer naar elders verplaatst. We blijven met elkaar wegkijken?
Zelfs de dieren zijn onderwerp van strijd
Naast de tienduizenden onschuldige burgerslachtoffers zijn ook dieren de dupe van het geweld. Zo zijn er 1200 ezels door het Israëlische leger uit Gaza naar een opvang gebracht. Volgens de coördinator van de opvang is de reddingsactie een voorbeeld van het adagium Tikkun Olam uit de joodse traditie, wat betekent dat ieder mens de plicht heeft om bij te dragen aan een betere wereld. Critici spreken echter over diefstal van de ezels die voor de Palestijnse bevolking een essentieel onderdeel zijn van hun vervoerssysteem. Voor dierenliefhebster Krijger zijn “de beelden van de ezels in Gaza die door de organisatie worden gedeeld zo intens triest dat ik er misselijk van word. Zonder enige twijfel was de Israëlische ‘reddingsoperatie’ hun enige en laatste kans op een dierwaardig bestaan. Maar hoe troostend die wetenschap ook is – het maakt het contrast met de totale onverschilligheid over het lot van de (…) twee miljoen mensen in Gaza zo mogelijk nog onverdraaglijker.”
Anna Krijger, Geen mens meer in Gaza, Uitgeverij Querido Amsterdam 2026, 224 pag., €22,99