De film Hannah Arendt heb ik nog niet gezien, maar staat wel op mijn lijstje want wat ik er over las maakt nieuwsgierig. Het gebeurt niet zo vaak dat een filosoof het hoofdpersonage van een film is.
beeld uit de film
barbara sukowa als hannah arendt
Het uitkomen van de film was voor mij aanleiding haar pas in het Nederlands vertaalde boek Denken. Het leven van de geest te gaan lezen. Het stond al een tijdje in de kast. In de Inleiding (veel verder ben ik nog niet) maakt ze aan de hand van Kant het onderscheid tussen rede en verstand (Vernunft und Verstand). Beide zijn menselijke vermogens, je kunt ook zeggen: geestelijke vermogens, die op elkaar lijken maar toch net een verschillende spits hebben. Het verstand is gericht op kennis, die bruikbaar en nuttig is, op waarheid die bewezen kan worden en voor iedereen doorzichtig is. De rede zoekt naar betekenis en zin van de wereld waarin wij leven. Het cruciale is, volgens Arendt, dat we inzien dat “waarheid en zin niet hetzelfde zijn. De fundamentele misvatting (…) bestaat erin zin te interpreteren naar het model van waarheid” (a.w., p. 43).
Het zou al heel wat helpen bij alle vermoeiende discussies over de waarheid van het geloof en over het (vermeende) conflict tussen geloof en wetenschap, als we dit essentiële verschil begrijpen. Zou ik denken…?
jagten
‘De volgende film wordt Nijntje’, grapte ik bij het verlaten van de zaal.
Vorige week zagen we Amour en gisteravond was het Jagten. Twee keer achter elkaar een ‘zware’ film, met indringende thematiek.
Jagten is een Deense film over kleuterschoolleider Lucas, die ten onrechte wordt beschuldigd van seksueel kindermisbruik. Het kind dat de bron is van de beschuldiging is ook nog eens het dochtertje van zijn beste vriend Theo. In de film wordt geschetst hoe binnen de kortste keren de verhoudingen in de kleine dorpsgemeenschap en de intieme vriendenkring veranderen. Hoe bijna iedereen kritiekloos meegaat in de beschuldigingen en er een collectieve haat tegen Lucas ontstaat, die zelfs als hij onschuldig blijkt te zijn, niet voorbij gaat.
Een intrigerende scène vond ik de confrontatie in de kerk, nota bene op Kerstavond, tussen Lucas en Theo. De eerste heeft zich, als het hele dorp zich inmiddels tegen hem gekeerd heeft, moed ingedronken en bezoekt de kerstnachtdienst waar het koor van de kleuterschool zal zingen. De openingstekst spreekt over God en vergeving, waarbij Lucas nadrukkelijk het oogcontact met zijn vriend zoekt. Theo heeft ooit gezegd dat hij aan het knipperen van Lucas’ ogen kan zien of hij liegt of niet. Lucas stapt op hem toe en dwingt hem vervolgens in zijn ogen te kijken en te zeggen of hij liegt of niet… Het is een dramatisch gebaar, onmacht en woede tegelijk.
Zondag a.s. draagt de naam Oculi (ogen) naar de psalmtekst die de zondag kleurt: Oculi mei semper ad Dominum – Ik houd mijn oog gericht op de Heer, ps. 25:15). Het is louter toevallig om de film nu gezien te hebben. Maar toch wijst juist deze tekst, als meditatie in de lijdenstijd, op een dimensie die in de film ontbreekt, ondanks de scène in de kerk. Want die is daar slechts decor, de interactie is tussen mensen, die elkaar tot slachtoffers maken. God wordt er buiten gehouden. Terwijl juist het idee van vergeving, zoals zelfs letterlijk in de film wordt verwoord, of de notie van bevrijding die bij God te vinden is (ps. 25) niet alleen Lucas en Theo maar de hele daar verzamelde dorpsgemeenschap had kunnen helpen om uit de wederzijdse impasse te geraken. God knippert niet met de ogen.
the tree of life
Een verhaal dat begint met enkele bijbelverzen en eindigt met ‘Amen’ ben je geneigd een preek te noemen. Maar dit keer slaat het op een film, The tree of life, die ik gisteravond bij de FilmLiga zag. Een bijzondere film, maar dat is wat zwak uitgedrukt.
Of het een religieuze film is, weet ik niet. Het is in ieder geval een film die heel veel religieuze en gelovige vragen oproept.
Hoe rijm je het geloof in een goede God met de dood van een negentienjarige jongen? Jack (Sean Penn) worstelt als volwassene met deze vraag: de negentienjarige jongen was zijn middelste broer. Het is de vraag van de bijbelse Job. Uit dat boek wordt aan het begin geciteerd en later door een priester uit gepreekt.
De film is vooral aan deze thematiek is opgehangen. Dat wordt duidelijk vanaf de eerste zin: There are two ways through life, the way of nature and the way of grace. De klassieke tegenstelling tussen natuur en genade, waarbij de strenge vader de ‘natuur’ en de liefdevolle moeder de ‘genade’ lijkt te vertegenwoordigen. Helaas was de vertaler niet theologisch geschoold, zodat grace wordt vertaald met gratie waardoor je meteen een belangrijke pointe van het verhaal dreigt te missen.
De film bestaat voor het grootste deel uit een soms dromerig gefilmde flashback op de jeugd van Jack, met een strenge vader (Brad Pitt) en een lieve moeder (Jessica Chastain), die beiden op hun manier hun drie jongens liefdevol proberen groot te brengen, hoewel dat niet zonder conflicten, ook tussen de echtgenoten, verloopt.
Voor zover wat het verhaal betreft. Daar tussen door fragmenten, met een voice-over die de ‘grote vragen’ stelt. Vrij in het begin een flink deel met de prachtigste natuurbeelden (Gods antwoord?) waarin zelfs dinosaurussen figureren. De film eindigt met een dromerig landschap op de grens van land en water waar mensen elkaar terug lijken te vinden. Een koor zingt het Agnus Dei en uiteindelijk Amen.
Een film die teveel bevat om samen te vatten. Ligt het aan mijn achtergrond dat ik de film vooral zie als een verwerking van de al genoemde Job-vraag? Het citaat waarmee het begint is het antwoord dat God uiteindelijk geeft op de klacht van Job. God vraagt: “Waar was jij toen ik de aarde grondvestte?” en Hij gaat een heel hoofdstuk door met zijn mitraillerende vragen. Een staaltje imponeergedrag waarmee Job wordt afgebluft.
Ik heb dat zelf altijd problematisch gevonden. Misschien dat daarom ook de natuurplaatjes in de film mij het minst overtuigden.
Eigenlijk leidt God hier een nederlaag, in morele zin. Dat Job hierna zwijgt is dan ook onbevredigend. (Wonderlijk is het dan wel weer dat later God verklaart dat alleen Job op een ‘juiste’ manier over Hem gesproken heeft.)
Goed, ook het boek Job is te rijk om hier in enkele woorden samen te vatten.
Ben benieuwd wat anderen van deze film vonden…
Een goede recensie vond ik hier; een theologische beschouwing (in het Engels) hier.
sprakeloos
Gisteravond wilden we naar de film The King’s Speech. Bleek die uitverkocht te zijn. Nou ja? Ik was even sprakeloos… dat is me bij de FilmLiga nog niet eerder overkomen. Maar als er zo’n publieksfilm draait dan krijg je dat dus. De volgende keer toch maar reserveren?
Het verhaal van de film is dat van de Britse prins Albert die onverwacht tot de troon wordt geroepen, maar al zijn hele leven worstelt met een stotterprobleem.
Als het avondje uit was doorgegaan, had ik u kunnen zeggen hoe hij dat heeft opgelost, maar misschien had ú wel gereserveerd en hebt u dat zelf gezien?
Voor iemand die regelmatig moet spreken in het openbaar, is een ‘communicatieve beperking’ (zoals de politiek correcte term voor stotteren luidt) een echte uitdaging, of moet je beter zeggen: een regelrechte ramp.
De stem is voor iedere spreker het belangrijkste instrument. Je hebt die van nature gekregen, maar kunt die uiteraard wel scholen. Zelfs stotteren is te overwinnen.
Zelf heb ik mijn best gedaan om mijn noordelijke tongval zoveel mogelijk kwijt te raken, maar dat lukt je nooit helemaal. Als ik mezelf soms eens terughoor, schrik ik altijd van de in mijn eigen oren wat lijzige en boertige stem, maar gelukkig storen anderen zich daar minder aan, is mijn indruk.
In onze opleiding werd aan stemtraining maar heel summier aandacht besteed. Eigenlijk vreemd als je bedenkt hoe belangrijk een goede voordracht is voor een predikant.
Al bij de voordrachtskunstenaars uit de Oudheid lees je over noodzakelijke oefeningen. Zo wordt van de Griekse retor Demosthenes (4e eeuw vC) verteld dat hij bij het bergbeklimmen zoveel mogelijk regels in één adem probeerde uit te spreken om een lange adem te krijgen en dat hij met zijn tong kiezelstenen in zijn mond ronddraaide om zijn mondspieren te oefenen. Geen wonder dat een patiëntenvereniging voor stotteraars zich naar deze klassieke redenaar heeft genoemd!
Misschien toch eens proberen, kiezelsteentjes in mijn mond. Altijd nog beter dan een mond vol tanden (gisteravond) of een mond vol meel…
des hommes et des dieux (mensen en goden)
Terwijl de spanning stijgt hoe de situatie zich in Libië en andere Noordafrikaanse landen zal ontwikkelen, zag ik gisteravond bij de Filmliga “Des hommes et des dieux”, een film die zich afspeelt in het Algerije van de jaren negentig. Het land werd toen verscheurd door fundamentalistische terroristen aan de ene en het haast even meedogenloze leger aan de andere kant. De film gaat over een kleine gemeenschap van Franse monniken, die voor het dilemma komen te staan om te vluchten voor het geweld of om te blijven.
Deze film is uitgeroepen tot de beste Europese film van 2010 en was in Frankrijk een publiekssucces. Verwonderlijk, volgens sommige commentatoren, dat een film waarin religie zo’n prominente plaats inneemt zoveel bijval oogst. Maar de film gaat over meer dan religie alleen, het gaat over solidariteit, over lijden, over wat een authentiek menselijke (christelijke?) houding is, over roeping en gehoorzaamheid. Een film die indruk maakt.
Voor wie in Assen e.o. woont, is er vanavond nog een mogelijkheid om de film te zien (20.30u, de Kolk). Een aanrader!
Troubled Water
Een film over een predikante die verliefd raakt op haar organist? Dat lijkt haast verplichte kost te zijn voor een dominee.
Ik zag de film Troubled Water van de Noorse filmmaker Erik Poppe op mijn vrije avond bij de FilmLiga Assen. Geen romantische komedie, als u dat misschien denkt, maar – goed Scandinavisch – een nogal stevig psychologisch drama. Want de organist is de zojuist uit de gevangenis vrijgekomen Thomas Hansen. Hij is veroordeeld voor moord op een jongetje, maar dat verzwijgt hij om weer een nieuw leven op te bouwen. Hij krijgt daardoor een baantje als organist en er ontstaat al snel een relatie met predikante Anna, die als alleenstaande moeder een zoontje (Jens) heeft.
Thomas achter het orgel
Bij toeval ontmoet Agnes, de moeder van het vermoorde jongetje, Thomas in de kerk. Vanaf dat moment kantelt het verhaal van de film en staat zij centraal in haar obsessieve poging om Thomas te confronteren met de gevolgen van zijn daad, maar ook om te voorkomen dat hij opnieuw toeslaat. Als Agnes Thomas ziet (bespiedt) met het zoontje van de predikante, kan ze alleen maar denken dat hij met Jens hetzelfde van plan is als wat haar zoontje is overkomen.
Waan en werkelijkheid beginnen door elkaar heen te lopen. De film vertelt het verhaal vanuit verschillende gezichtspunten, ook letterlijk filmisch. Dezelfde scènes keren terug, maar dan net in een ander perspectief. Zo word je als kijker op een aangenaam verwarrende manier in het beklemmende verhaal gezogen. Het gaat dan ook om thema’s als schuld en vergeving, over zonde als macht en als daad.
Beurtelings ga je je met de verschillende personages identificeren. Het oordeel dat je over ze vormt, verschuift gedurende de film.
De film duurt bijna twee uur en bevat teveel om hier in enkele woorden weer te geven. Bijzonder vond ik dat als Agnes als juf met haar schoolklas de kerk bezoekt, en Thomas het verzoek krijgt een stukje te spelen (‘een echt kerklied’), hij dan Bridge over Troubled Water speelt van Simon & Garfunkel. Niet echt een kerklied, zoals hem is gevraagd, maar als je de tekst goed beluistert, kun je daar ook anders over gaan denken:
When you’re down and out
When you’re on the street
When evening falls so hard
I will comfort you
I’ll take your part
When darkness comes
And pain is all around
Like a bridge over troubled water
I will lay me down