“En daarmee is de geschiedenis afgelopen, er zal niets meer te vertellen zijn.” Met deze zin eindigt de roman Kaïn en tevens het oeuvre van de Portugese schrijver José Saramago. Hij overleed op 18 juni van dit jaar op 87-jarige leeftijd.
Saramago was een overtuigd communist en heeft zich zijn hele leven verzet tegen de (katholieke) kerk en de godsdienst in het algemeen. Strijdlustig is hij tot zijn dood gebleven. Op hoge leeftijd hield hij een weblog bij waarin hij flink uithaalde naar Bush en de paus, Sarkozy en Berlusconi (gebundeld in De andere kant).
Provocatieve omslag van de Portugese Playboy waarmee het tijdschrift de overleden schrijver Saramago eerde. Op het bed staat de titel van zijn roman Het evangelie volgens Jezus Christus.
Zijn roman Het evangelie volgens Jezus Christus uit 1991, waarin hij een eigenzinnige versie van het evangelieverhaal biedt, bracht hem in conflict met de Portugese clerus. De strijd tegen de godsdienst is evenzeer het onderwerp van zijn laatste roman. Met een verbetenheid die doet vermoeden dat hij er toch nooit helemaal van los gekomen is, gaat Saramago tekeer tegen de in zijn ogen moreel perfide god. Waarom is dat toch allemaal prima te genieten en kun je, al deel je in het minst de visie van Saramago, veel leesplezier aan ook weer dit boek ontlenen?
Het antwoord is dat Saramago in de eerste plaats een meesterlijke verteller is. Hij schiep een eigen stijl die je, als je je er eenmaal aan gewonnen geeft, onherroepelijk meesleept. In lange, meanderende zinnen, aan elkaar geknoopt met komma’s (in plaats van punten), neemt hij je mee in zijn verhaal. Af en toe onderbreekt de schrijver zichzelf en wordt de lezer(es) direct aangesproken. Het is een literair middel dat bij mij tenminste uitstekend werkt en je nog meer in het verhaal lokt.
In de tweede plaats gaat de scherpheid van Saramago gepaard met een nuchter realisme, waarin een vleug van bitterheid bewaard blijft, maar nooit zo dat het ongenietbaar wordt. Hij kan dat prachtig doseren. Hoe scherp hij ook is, nergens wordt hij alleen maar grimmig, want dan is daar wel weer een relativering die het verteerbaar houdt.
In Kaïn hervertelt Saramago op zijn eigen wijze het verhaal van de broedermoordenaar. Getooid met het teken dat hem bijzondere bescherming biedt, zwerft Kaïn door de verschillende verhalen van het begin van de bijbel. Zo is hij onder andere bij de torenbouw van Babel, de verovering van Jericho, het offer van Izaäk, als arbeider in dienst van Job en aanwezig bij de vernietiging van Sodom en Gomorra. Bij elk van die gebeurtenissen doemt het beeld op van een god die op een onberedeneerbare manier uit is op wraak en mensenoffers. Kaïn, die zelf rondloopt met de last van de door hem gepleegde moord, ontdekt dat ‘de heer’ nog vele malen wreder is. Dat bij Sodom onschuldige kinderen zijn omgekomen, is het toppunt. Het loopt allemaal uit op een onvermijdelijke confrontatie tussen God en Kaïn, die, zo suggereert het verhaal, tot op de dag van vandaag voortduurt.
In een interview met de NRC suggereert zijn vertaler Harrie Lemmens dat Saramago “veel geloviger was dan hij zelf toegaf, dat hij ermee worstelde. Waarom kwam hij er anders steeds op terug?”
Het is hachelijk om iemand die zichzelf zo nadrukkelijk als atheïst typeert als een soort crypto-gelovige neer te zetten en het is zelfs onheus om dat na iemands dood te doen. Toch heeft Lemmens een punt, te meer als je bedenkt hoe Saramago in al zijn boeken steevast de positie van de underdog kiest – toch een bijbels gegeven? – en hoeveel moraal er eigenlijk in zijn verhalen schuilt. Zijn communistische idealen zijn op een bepaalde manier te beschouwen als een alternatieve heilsleer. Het onderliggende schema is vergelijkbaar met dat van het christendom als verlossingsreligie.
Gelukkig wordt dit laatste, evenzeer als de scherpe kritiek, in zijn romans gedempt door een dosis nuchter realisme. Nergens zijn zijn boeken pamflettistisch. Zo roept hij met zijn verhalen en door zijn bijzondere vertelstijl een eigen, literaire, wereld op die je met andere ogen leert kijken naar het doorgaande verhaal dat de menselijke geschiedenis heet. En die, om zijn eigen slotzin om te draaien, gelukkig nooit is afgelopen waardoor er nog veel te vertellen blijft…
José Saramago, Kaïn, Meulenhof Amsterdam, 2010, 157 pag., €19,95, isbn9789029086585
