In oktober 1885 schilderde Vincent van Gogh (‘ in eens, op één dag’ ) zijn Stilleven met bijbel. Het lijkt op het eerste gezicht een idyllisch plaatje dat iets van de vroomheid van de domineeszoon verraadt. Maar in de onvolprezen biografie van Van Gogh van de Amerikanen Steven Naifeh en Gregory White Smith, kun je lezen hoezeer dit schilderij de worsteling van Vincent verbeeldt en hoe dit werk een keerpunt in zijn schildersleven betekent.
Het gaat hier om de familiebijbel, die na het overlijden van zijn vader (Dorus) bij Vincent terecht is gekomen. Hij vindt hierin een onderwerp voor een schilderij, terwijl hij weer eens een dieptepunt in zijn leven doormaakt. De dood van zijn vader, met wie hij voortdurend overhoop lag; de afwijzing door de lokale bevolking in Brabant; seksuele incidenten die hem in het nauw dreven; artistieke onzekerheid, spelen allemaal mee.
Volgens zijn biografen laat Vincent de bijbel in het midden openvallen, bij Jesaja 53:
Vincents fanatieke penseel vond overal betekenis. Hij bestempelde de gele roman tot Zola’s La joie de vivre (De vreugde van het leven) en met uitdagende zorg bracht hij er de titel, de auteur en de plaats van verschijning op aan – Parijs. In een paar streken ving hij de ezelsoren van het omslag en de versleten bladzijden – een aanval op de onberispelijke, vormelijke Bijbel. De gele opstandigheid van Zola lokte een reactie uit in violet. Vincent mengde en mengde de twee complementaire kleuren op zijn palet, op zoek naar een grijs om de bekrompenheid van Dorus’ evangelie uit te drukken (…) Maar de tekst zei iets terug. De woorden van Jesaja voor hem waren Vincent maar al te bekend: ‘ Hij werd veracht en was door mensen verlaten, een man van smarten, met ziekte vertrouwd.’ Door het pijnlijk toepasselijke woord uit de Schrift, en het opstandig naast elkaar leggen van de evangeliën, opende zich heel het landschap van de afgelopen twee jaar (…) Toen hij het boek en de tafel met het kleed afrondde, leidde de botsing van complementaire kleuren tot een twist van gebroken tonen die steeds breder en agressiever werden aangebracht. Om deze kroniek van afwijzing, verdriet, zelfverwijt en opstandigheid te voltooien, voegde Vincent op het laatste moment een nieuw voorwerp toe – een kaars die uit is (…). (pp. 530 – 532)
Vanwege het contrast tussen Bijbel en literatuur vond ik dit een passende illustratie bij mijn recensie van het boekje God op het boekenbal.
